Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Büyük Dairesi, 2017’den bu yana cezaevinde bulunan iş insanı ve sivil toplum aktivisti Osman Kavala’nın ikinci başvurusuna ilişkin nihai kararını açıkladı. 17 yargıçlı Büyük Daire, Kavala’nın başvurusunu öncelikli olarak değerlendirdi. Mahkeme, Türkiye’nin Kavala hakkında daha önce verdiği AİHM kararını uygulamadığını vurguladı.
AİHM, Kavala’nın ikinci başvurusu kapsamında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 3, 5, 6, 7, 10 ve 11. maddelerinin ihlal edildiğine hükmetti. Mahkeme ayrıca, Türkiye’nin ihlallerin sonuçlarını ortadan kaldırmak için gerekli bireysel tedbirleri alması gerektiğini belirterek, Kavala’nın hukuka aykırı özgürlükten yoksun bırakılmasının ve bu süreçte verilen mahkûmiyetin sonuçlarının ortadan kaldırılması için en uygun yolun en kısa sürede serbest bırakılması olduğunu ifade etti. Kararın uygulanmasının denetimi Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından yürütülecek.
AİHM, Kavala’nın Anayasa Mahkemesi önündeki bireysel başvurusunun aşırı uzun sürmesi nedeniyle AYM yolunun bu dosyada etkili bir iç hukuk yolu olmaktan çıktığına karar verdi. Mahkeme, Kavala’nın AİHM’e başvurmadan önce Anayasa Mahkemesi’ndeki sürecin tamamlanmasını beklemesinin gerekmediği sonucuna vardı.
Ağırlaştırılmış müebbet cezası ile ilgili yorum
AİHM, Kavala’ya verilen ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının yeniden değerlendirme veya anlamlı bir tahliye imkânı sunmamasını inceledi. Mahkeme, bu yönüyle cezanın Sözleşme’nin 3. maddesiyle bağdaşmadığına hükmetti ve ömür boyu hapis cezalarının yeniden incelenmesini öngören Vinter ilkelerine atıfta bulundu.
AİHM, 6. madde kapsamında adil yargılanma hakkının da ihlal edildiğine karar verdi. Mahkeme, Kavala’nın eylemleri ile kendisine yöneltilen suçlamalar arasında yeterli nedensellik bağının kurulmadığını belirtti. Savunmanın önemli tanıkların dinlenmesi yönündeki taleplerinin yeterli gerekçe gösterilmeden reddedildiğine ve bazı durumlarda suçsuzluğunu ortaya koyma yükünün sanığa kaydırıldığına dikkat çekildi. Bu unsurların birlikte değerlendirilmesi sonucunda yargılamanın “açık bir adaletsizlik” düzeyine ulaştığı belirtildi.
AİHM, AİHS’nin 7. maddesinde güvence altına alınan kanunilik ilkesinin de ihlal edildiğine hükmetti. Mahkeme, Kavala’nın hangi davranışlarının ceza sorumluluğu doğurabileceğini makul ölçüde öngörmesini sağlayacak hukuki çerçevenin bulunmadığını ve mahkûmiyetin dayandığı yorumun ceza hukukunda öngörülebilirlik şartını karşılamadığını değerlendirdi.
İnsan hakları savunuculuğu ve sivil toplum vurgusu
Mahkeme, ifade özgürlüğünü düzenleyen 10. madde ile toplantı ve örgütlenme özgürlüğünü güvence altına alan 11. maddenin de ihlal edildiğine karar verdi. Kararda, Kavala’nın sivil toplum faaliyetlerinin ve Gezi Parkı protestoları bağlamındaki faaliyetlerinin ceza yargılamasında suç unsuru olarak değerlendirilmesinin, yalnızca Kavala açısından değil, insan hakları savunucuları ve sivil toplum açısından da caydırıcı etki yaratabileceği belirtildi.
AİHM ayrıca Kavala hakkındaki soruşturma ve yargılamaların, AİHS’nin 18. maddesi kapsamında hak ve özgürlükleri Sözleşme’de öngörülmeyen amaçlarla sınırlandırma yasağıyla bağlantısına dikkat çekti. Mahkeme, sürecin Kavala’yı insan hakları savunucusu olarak yürüttüğü faaliyetler nedeniyle susturma ve cezalandırma amacı taşıdığı yönündeki değerlendirmesini yineledi.
Tazminat kararı
Mahkeme, Türkiye’nin Kavala’ya üç ay içinde 70 bin avro manevi tazminat ve 43 bin 342 avro yargılama gideri ödemesine hükmetti.
AİHM ayrıca Türkiye açısından daha genel tedbirlere de işaret etti. İnsan hakları savunucuları, gazeteciler ve muhaliflerin geniş ve öngörülebilir olmayan suç tanımları üzerinden cezalandırılmasının önlenmesi, yargı bağımsızlığının güçlendirilmesi ve ağırlaştırılmış müebbet hapis cezaları için etkili bir yeniden değerlendirme mekanizması oluşturulması gerektiğini belirtti.
AİHM Yargıcı Sebahat Yüksel karara karşıoy kullandı. Yüksel, AİHM Büyük Dairesi’nin Kavala’nın Anayasa Mahkemesi önündeki bireysel başvurusunun sonucu beklenmeden davanın esasına ilişkin karar vermesine itiraz etti.
Osman Kavala’nın avukatlarından ilk açıklama: ‘Karar kesin ve nihai nitelik taşımaktadır’
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Büyük Dairesi’nin Osman Kavala’nın derhal serbest bırakılmasına ve mahkumiyetinin sonuçlarının ortadan kaldırılmasına hükmetmesinin ardından Kavala’nın avukatları Başak Çalı ve Philip Leach yazılı açıklama yaptı.
Açıklamada, mahkûmiyet kararının hükümsüz olduğunun AİHM kararıyla belirtildiği vurgulandı.
Kararın Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nce verilen üçüncü karar olduğuna dikkat çekilen açıklamada, “2019 yılında verilen ilk karar, Sayın Kavala’nın gözaltına alındıktan sonra tutuklanmasına ilişkindi. Mahkeme, tutuklanması için makul bir şüphe bulunmadığı sonucuna varmış ve bunun Kavala’nın susturulması amacı taşıdığını tespit ederek derhal serbest bırakılmasını talep etmişti. 2022 yılında ‘ihlal prosedürü’ sonucunda verilen ikinci karar, ilk kararın uygulanmaması ile ilgiliydi. Büyük Daire, Kavala’nın aynı olgulara dayanan farklı suçlamalar kapsamında tutukluluğunun devam ettirilmesinin ve tutukluluk için gereken makul şüphe standardını dahi karşılamayan suçlamalar neticesinde mahkûm edilmesinin 2019 tarihli kararın iyi niyetle uygulanması yükümlülüğünü ihlal ettiği sonucuna varmıştı” denildi.
“Bugün verilen üçüncü karar Osman Kavala’nın 2019 yılında verilen ilk karardan bu yana devam eden tutukluluğu ve 2022 yılında mahkûm edilerek ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırılmasına ilişkindir” ifadelerinin kullanıldığı açıklamada, AİHM’in Kavala’nın hukuka aykırı şekilde alıkonulmaya devam ettiğini ve adil yargılanma hakkının gereklerinin yerine getirilmediğini tespit ettiği vurgulandı.
‘Kararın artık gecikmeksizin uygulanması gerekmektedir’
AİHM’in Kavala’nın başvurusunda AİHS’in 7 maddesinin ihlal edildiğinin kararını verdiğinin anımsatıldığı açıklamada “İhlallerin ağırlığını ve doğurduğu sonuçları göz önünde bulunduran Mahkeme, bu ihlallerin sona ermesi için alınması gereken tedbirin başvurucunun salıverilmesi ve mahkûmiyeti ile ilgili tüm sonuçların ortadan kaldırılması olduğuna hükmetmiştir. Bugün verilen karar, yetkililerin Osman Kavala’nın mümkün olan en kısa sürede derhal serbest bırakılmasını sağlamak üzere gerekli tüm tedbirleri almasını şart koşmaktadır” denildi.
Açıklama şöyle devam etti: “Bu karar, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 46. maddesi uyarınca kesin ve nihai nitelik taşımaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin kesinleşmiş kararları ise Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 90. maddesi uyarınca bağlayıcı niteliktedir. Bu vahim adaletsizliğe son verilmesi için kararın artık gecikmeksizin uygulanması gerekmektedir.”
Yazar
