NATO 3.0: Trilyon dolarlık savaş makinesi

Ankara’daki NATO Zirvesi, daha öncekiler gibi silahlanmayı ve emperyalist savaşı genişletmeyi amaçlayan bir zirve oldu. Nitekim Trump zirve esnasında İran’la savaşı yeniden başlattı. Avrupalı ülkeler, Ukrayna savaşını desteklemeye devam edeceklerini açıkladı. On milyarlarca dolarlık silah satışları gerçekleşti. Zirvedeki hazırlıklar, kapitalizmin içinde bulunduğu krizi çözmek için sermayenin dünya çapında savaşa ve silahlanmaya yöneldiğinin altını bir kez daha çizdi. Bu durum aynı zamanda işçi sınıfına savaş ilan etmek anlamına geliyordu. Nitekim Ankara’da fiilî sıkıyönetim koşulları yaratılarak onlarca insan tutuklandı. Maden işçilerinin ve özel sektör öğretmenlerinin hak aramak için başlattıkları eylemlere ve NATO protestolarına saldırıldı. Sokak hayvanları katledildi. Sosyal medya ağları kısıtlandı. Ankara’nın yoksul mahalleleri brandalarla ablukaya alındı.

NATO Zirvesi’nde yaşananlar, Türkiye’nin ABD merkezli Batı ittifakının bir parçası olduğunun ilanı oldu. Zirve öncesinde, NATO’nun Türkiye’deki varlığının yeni bir kolorduyla güçlendirileceği açığa çıkmıştı. Türkiye ayrıca kendi hava savunma sistemleri ve dron teknolojisine yatırımlar yaparak savunma sanayisini güçlendirmekte. Alt-emperyalist bir ülke olarak bölgedeki rakipleri İsrail ve Yunanistan’a karşı jeopolitik konumunu ve NATO içindeki ordusunun gücünü kullanmaya çalışmakta. Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI) verilerine göre Türkiye; silah ihracatı yapan ülkeler arasında 11. sırada, askerî harcamalar açısından ise 18. sırada yer alıyor. Ülke, 2025 yılında silahlanma için 30 milyar dolar harcadı [1].

İktidar, Gazze’deki soykırımla ilgili hamaset dolu pek çok cümle kurdu; İran savaşıyla ilgili arabulucu bir rol oynamaya çalıştığını iddia etti. Ancak İsrail’in savaş makinesini besleyen Azerbaycan petrolü Türkiye üzerinden geçti, geçiyor. Türkiye, Trump’ın Gazze’yi Filistinsizleştirme projesi olan Barış Kurulu’nun üyesi. ABD ve İsrail’in saldırıları karşısında İran’ın kendini savunma hakkını kınayan “Riyad Bildirisi”ne imza attı. Ayrıca zirve öncesinde Türkiye’nin Britanya ve Fransa’nın önderliğinde İstanbul’da Rusya’ya karşı “Gönüllüler Koalisyonu” adı altında bir deniz karargâhı kurması, Türkiye’nin Rusya’ya karşı Batı ittifakına katıldığının en bariz göstergesi oldu. Nitekim zirve esnasında iktidar yanlısı medya, Trump liderliğindeki ABD-Türkiye yakınlaşmasından duyduğu memnuniyeti aktarırken New York Times da Türkiye’nin stratejik değerinin arttığını, Erdoğan’ın “ittifakın geleceği açısından kritik imkânlara sahip bir lider” olduğunu yazdı [2].

İktidarın dış politikadaki savaş ortaklığı, içeride işçi sınıfına karşı savaş ve otoriterleşme olarak gerçekleşiyor. Askerî harcamalardaki artış sağlık, eğitim ve barınma haklarını budarken TÜİK’in manipüle ettiği enflasyon oranlarına göre asgari ücrete ve emeklilere yapılan zamlar, nüfusun yarısından fazlasına açlık sınırında yaşama ve çalışma koşullarını dayatmakta. Sağlıktan eğitime, barınmadan adalet mekanizmalarına kadar her alanda yaşanan krizler, Erdoğan liderliğindeki başkanlık rejiminde meşruiyet krizini daha da derinleştirmekte. İktidar, kamuoyu desteği azaldıkça otoriterleşmede çıtayı daha da yükseltmekte. Erdoğan’ın en güçlü rakibi Ekrem İmamoğlu hapiste; CHP’li onlarca belediyeye kayyum atandı, birçok belediye başkanı tutuklandı. Mart 2024’te yerel seçimlerden birinci çıkan CHP’yi yargı yoluyla etkisizleştirmek için CHP yönetimine kayyum atandı. Kadınlara, LGBTİ+’lara ve sokak hayvanlarına yönelik saldırılar artarken tarımsal ve doğal alanlar tamamen sermaye lehine düzenlemelerle talan edilmekte.

Öte yandan artan baskılar karşısında, seçilmiş CHP’nin lideri Özgür Özel’in de “demokrasi” ve “toplumsal barış” için NATO güçlerine seslenmesi, ana muhalefetin de NATO taraftarı olduğunu gösterdi [3].

Ankara’da yaşanan olağanüstü baskılar karşısındaki sessizlik, “NATO” ve “demokrasi” kelimelerini aynı cümle içinde kullanmanın ne kadar zor olduğunu göstermekte. Savaşa ve NATO’ya karşı çıkmadan demokrasi mücadelesi verilemez.

NATO ve Soğuk Savaş

NATO, İkinci Dünya Savaşı sonrasında serbest ticarete ve piyasalara dayalı kapitalist dünya düzeninde ABD’li şirketlerin dünya üzerindeki egemenliğini tesis etmek ve rakibi Rusya’nın etkisini kırmak üzere 1949 yılında kuruldu. Avrupalı güçler, askerî açıdan ABD’ye bağımlı olacak şekilde tasarlandı. NATO’nun ilk genel sekreteri Lord Ismay’ın “Rusları dışarıda, Amerikalıları içeride ve Almanları aşağıda tutmak” sözleri, NATO’nun kuruluş amacını çok iyi ifade eder [4].

İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD, artan üretim kapasitesi ve ekonomik gücüyle dünya ekonomisinin en büyük gücüydü. On binlerce insanın ölümüne yol açan Hiroşima ve Nagazaki şehirlerine attığı atom bombaları ona askerî üstünlük sağlamıştı. ABD, İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan yeni kapitalist birikim sisteminde merkezî bir rol oynadı. BM’nin kurulmasında öncü oldu. Bretton Woods sistemiyle Amerikan dolarını küresel ticaretin merkez para birimi yaptı. ABD, savaş sonrasında Avrupa (eski dünya) pazarından uzak duran Monroe Doktrini’ni terk etti ve Avrupa kapitalizminin yeniden inşasını desteklemek üzere muazzam kredilerden oluşan Marshall Planı’nı devreye soktu.

NATO’nun savaş, işgal ve katliamlardan oluşan tarihinin en karanlık dönemi kuşkusuz Soğuk Savaş yıllarıdır. Bu dönemde NATO’nun ciltler tutan suç dosyasında; savaşlar, işgaller, onlarca darbe, yüzlerce katliam, sayısız provokasyon ve suikast, milyonlarca işkence görmüş insan bedeni ve ceset var.

Türkiye’nin suç ortaklığı

Türkiye, 1952’de NATO’ya üye oldu ve Soğuk Savaş boyunca ABD merkezli emperyalist blokun bir parçası olarak hareket etti. NATO’nun en güçlü ikinci ordusuna sahip olan Türkiye, NATO çatısı altında gerçekleşen emperyalist müdahalelere katıldı. İncirlik, İzmir ve Malatya Kürecik’te NATO’ya ait radar üsleri kuruldu. Ayrıca İncirlik’te ABD’ye ait nükleer silahlar bulunuyor. Milyonlarca insanı yok etme kabiliyetine sahip bu silahlar, olası bir savaşta Türkiye’yi doğrudan nükleer bir hedef hâline getiriyor.

Emperyalizme, yalnızca yerel halkların sömürgeleştirildiği dışsal bir olgu olarak bakan milliyetçiliğin simgelerinden biri olan NATO’nun sermayeyle ilişkileri görmezden gelindi. Oysa Rusya’nın Türkiye’nin sınır komşusu olması ve “komünizm tehdidi” dışında sermayenin çıkarları, Türkiye’nin NATO üyeliğinde her zaman merkezî rol oynadı. Nitekim Türkiye; Kore’de 3 milyon insanın öldüğü savaşa katılarak NATO’ya giriş biletini aldı. Dış politikada emperyalist ittifaka, iç politikada ise işçi sınıfına karşı savaşa eşlik etti. Soğuk Savaş döneminde kurulan “Özel Harp Dairesi” ve “Seferberlik Tetkik Kurulu” gibi yapılar; 1960, 1971 ve 1980’de gerçekleşen darbelerde merkezî rol aldılar.

NATO’nun hayrinizami güçleri

NATO üyesi ülkeler, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Gladio ve Kontrgerilla gibi gayrinizami güçlerden oluşan yapılarla işçi sınıfı örgütlerini, liderlerini ve solu hedefleyen eylemler düzenlediler. Faşist ve aşırı sağcı yapılardan devşirilerek oluşturulan her bir paramiliter yapı NATO tarafından eğitilip donatıldı. İtalya’da aşırı sağcılardan oluşan Gladio; grevlere, direnişlere, öğrenci eylemlerine ve komünistlere karşı bombalama eylemlerine girişti. Yunanistan’da Gladio ağları, diktatörlüğe yol açan 1967 darbesine katıldı.

Türkiye’de kontrgerilla faaliyetlerinin kuşkusuz en bilinen faili Alparslan Türkeş ve partisi MHP’dir. NATO’nun Türk Temsil Heyeti üyesi olarak ABD’ye giden Türkeş, “özel harp” eğitimi aldı ve Genelkurmay’ın NATO Dairesini yönetti. Sonraki yıllarda da faşist parti MHP’nin lideri oldu. Ankara Bahçelievler’de 7 TİP’li gencin katledilmesi, 1977 1 Mayısı, 1978 Maraş ve Çorum katliamları ile işçi önderlerine ve aydınlara yönelik suikastlar, NATO konseptine uygun şekilde 12 Eylül askerî darbesinin yolunu açan eylemlerdi [5]. Soğuk Savaş sonrasında bu yapılar Kürt hareketine karşı “terörle mücadele” adı altında eylemler gerçekleştirdi. 1996 yılında gerçekleşen Susurluk kazası, bu gayrinizami yapının açığa çıkmasına yol açtı.

NATO ve yeni düzen

1991’de SSCB ve Doğu Bloku ülkelerinin yıkılmasıyla Soğuk Savaş dönemi sona erdi. “Komünizm tehlikesi” ortadan kalkmıştı ve görünürde ABD tek liderdi. Ancak ABD merkezli kapitalist dünya düzeni ekonomik ve jeopolitik pek çok krizle karşı karşıya kaldı. Neoliberal politikalar, işçi sınıfının tüm kazanımlarını tırpanlayıp sermayenin önündeki tüm engelleri kaldırmıştı; ama sermayenin kârlılık krizine yanıt olamadı. “Tek alternatif” olarak sunulan reçeteler kısa sürede yeni krizlere yol açtı. 1990’larda Japonya’da başlayan krizler Asya’ya, Türkiye’ye, Arjantin’e ve Rusya’ya yayıldı. “Kayıp on yıllar” olarak anılan ve küresel daralmanın yaşandığı uzun bir durgunluk dönemi başladı.

Bu dönemde IMF, Dünya Bankası ve ABD Hazine Bakanlığı arasında oluşturulan Washington Uzlaşısı kapsamında serbest ticaret, mali disiplin, özelleştirmeler ve sermaye hareketlerinin serbestleştirilmesi gibi politikalar içeren acı reçeteler, işçi sınıfına ve gelişmekte olan ekonomilere dayatıldı. ABD, dünyadaki en güçlü ekonomi olmakla birlikte üretimdeki payını kaybetmişti. 1960’ta küresel gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) %40’ına sahipken bu oran 1990’da %26’ya düştü. Doğu Almanya’nın Batı Almanya ile birleşmesinden sonra etki alanını genişleten Almanya, Avrupa Birliği’nin hegemonik gücüne dönüştü. Çin ve Rusya henüz toparlanmamıştı ama ABD açısından potansiyel bir riskti. ABD, şirketlerinin dünya piyasalarında yeniden yükselişe geçmesi için elindeki muazzam savaş mekanizmasını harekete geçirdi.

Panama Kanalı’nın işgali, Somali’ye yapılan askerî müdahale ve 1999’da Yugoslavya’nın NATO tarafından bombalanması; savaşlar ve işgallerle dolu yeni dönemin ilk işaretleriydi. 1993’te Dünya Ticaret Merkezi’nin bombalanmasını ve 2001’deki 11 Eylül saldırılarını bahane eden ABD, “önleyici savaşlar” adı altında küresel düzeyde “terörizme karşı savaş” başlatırken NATO da yeni dönemdeki görevini ABD’nin çıkarlarıyla uyumlu şekilde yeniden tanımladı. İttifak, ortak savunmayı gerektiren 5. maddeyi ilk kez devreye sokarak Afganistan’ı bombaladı ve Irak’ı işgal etti.

2009’da NATO; Aden Körfezi ve Hint Okyanusu’nda Somalili korsanlara müdahale etme bahanesiyle savaş gemileri konuşlandırdı. 2011’de Arap devrimlerinde milyonlar değişim için ayaklandığında NATO, karşı devrimci bir güç olarak devrimleri ezmek için harekete geçti. Mısır’da devrim, NATO üyesi ülkelerin desteklediği darbe ile ezildi. Libya’da NATO bombalarıyla önce istemedikleri Kaddafi’den, sonra da devrimden kurtuldular. Suriye ise devrimi takip eden karşı devrimci süreçte NATO üyesi ülkeler tarafından işgal edildi.

NATO’nun yayılması ve savaş

Soğuk Savaş sonrasında Rusya’nın eski etki alanlarındaki ülkelerin ve Baltık ülkelerinin NATO’ya dâhil edilmesi, ABD’nin etki alanlarını genişletmeye ve dönüştürmeye yönelik hamlelerdi. 2000’li yıllarda Rusya toparlandı; Çin yükselen bir ekonomi olarak ABD’ye rakip oldu. Bu durum NATO’nun, Avrupa-Atlantik bölgesine yönelik tehditleri yeniden tanımlamasına yol açtı. Rusya’nın 2008’de Gürcistan ile savaşı ve 2014’te Kırım’ı işgalinden sonra NATO birlikleri Doğu Avrupa ve Baltık Ülkeleri’ne kalıcı olarak yerleşti [6].

2008 krizinin ardından ABD, Çin ile hegemonya mücadelesine odaklanmaya başladı. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali ise Rusya, NATO ve AB arasında gerçekleşen bir vekâlet savaşına dönüştü [7].

Macron birkaç yıl önce “NATO’nun beyin ölümünün gerçekleştiğini” söylemişti. Ancak Ukrayna savaşı, Avrupa’da NATO’nun varlığını güçlendiren bir etki yarattı. Ukrayna savaşını takip eden NATO Madrid Zirvesi’nde Rusya barış ve istikrara yönelik doğrudan bir tehdit; Çin ise müttefiklerin çıkarlarına ve değerlerine sistematik bir rakip olarak tanımlandı. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sonrasında İsveç ve Finlandiya NATO’ya üye oldular. ABD’nin uzun zamandır odaklandığı Asya-Pasifik bölgesindeki ortakları da NATO zirvelerine davet edilmeye başlandı.

Soykırımcı ve işgalci örgüt

Trump’ın “Önce Amerika” politikaları NATO’da krize yol açsa da NATO üyesi devletler, işçi sınıfına ve dünya halklarına savaş açmakta ortaklaşmaktalar. Gazze’de ekim ayında yapılan barış anlaşmasına rağmen abluka devam ediyor. İsrail devleti; katliam ve işgali Batı Şeria bölgesine, Lübnan’a ve Suriye’ye yaymış durumda. Filistin’de bugüne kadar yaşamını yitiren insanların sayısı 70 binin üzerinde; Lübnan’da ise 4 binin üzerinde insan İsrail saldırıları sonucunda hayatını kaybetti. ABD ve İsrail’in İran’a saldırıları sonucunda İran’da 6 binin üzerinde, Irak’ta ise onlarca insan hayatını kaybetti. Şehirlerin temel yaşam destek üniteleri yok edildi. ABD’de savaşın ekonomide yarattığı kötü tablo ve savaş karşıtı muhalefet, Trump’ı ateşkes yapmaya zorladı. Kısa bir ateşkes diliminden sonra savaş devam ediyor.

İşçi sınıfına karşı savaş

Öte yandan Ukrayna’daki savaş beşinci yılına girerken çeyrek milyondan fazla insan hayatını kaybetti. Şehirler yer le bir oldu; milyonlarca insan yerinden edildi. Ancak ne NATO güçleri ne de Avrupa savaşı bitirmeye niyetli görünüyor. Aksine Ukrayna’daki savaş, Avrupa’nın yeniden silahlanmasına yol açmakta.

ABD hegemonyasının krizi, Trump’ın “MAGA” politikalarının yol açtığı belirsizlik ve Transatlantik düzenindeki zayıflama; Avrupa’yı yeniden silahlanma kapasitesini artırmaya yönlendiriyor. Dünya savaşından kastettiğimiz; Ukrayna, Orta Doğu ve Afrika bölgesini yakan ateşin kapitalizmin merkezlerine sıçradığı, tüm dünyayı saran bir ateş sarmalıysa dünya savaşı henüz başlamadı. Ancak bölgesel savaşlar, çatışmalar ve silahlanma hızındaki artış yeni bir dünya savaşının eşiğinde olduğumuzu gösteriyor. Ve bu sürecin merkez üssü NATO.

Geçen yıl, NATO üyesi ülkelerin silahlanma bütçelerini mevcut gayrisafi yurt içi hasılalarının (GSYH) %2,5 seviyesinden %5 oranına yükseltmesi karara bağlandı. ABD, Avrupa’nın silahlanmaya daha fazla pay ayırmasının yanı sıra silahların kendisinden alınmasını talep ediyor. SIPRI 2026 raporuna göre Avrupa ülkeleri, silah ithalatlarını üç kattan fazla artırarak en büyük alıcı bölge hâline gelmiş durumda. 2021-2025 döneminde tüm uluslararası silah transferlerinin %42’sini sağlayan ABD’nin toplam silah ihracatı %27 arttı; Avrupa’ya silah ihracatında ise %217’lik bir artış kaydedildi [8].

Öte yandan ekonomik veriler; 2008 krizi ve pandemide yaşanan daralmadan sonra İran savaşının kalıcı etkilerinin hissedilmeye devam edeceğini göstermekte. Dünya Bankası, küresel büyüme hızının %2,5 oranında gerçekleşeceğini açıkladı. Açıklamaya göre bu oran pandemiden sonraki en düşük büyüme hızı. Marksist iktisatçı Michael Roberts, 2020’lerin kayıp bir on yıla doğru gittiğini söylüyor [9].

NATO’nun silahlanma harcamalarındaki artış ve ulaşım altyapısına yönelik askerî lojistiği destekleyen yatırımlar; güvenlik kaygısının ötesinde, kapitalizmin İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra yeniden bir silahlanma ekonomisine yöneldiğini gösteriyor. İklim değişikliğinin Avrupa kentlerinde onlarca insanın ölümüne yol açtığı günlerde, Avrupa’nın tüm kaynaklarını iklim değişikliği ve etkileriyle mücadele etmek yerine silahlanmaya ayırması; kapitalizmin milyonlarca işçiyi sefalet ve ölüme sürükleyecek bir savaşa hazırlandığının en açık göstergesi [10].

Silahlanma harcamalarındaki artış; işçi sınıfına işsizlik, düşük ücretler ve kamusal hizmetlere erişimin kısıtlandığı bir yaşam maliyeti krizi olarak yansımakta. Savaşların bedelini işçi sınıfı ödemekte. İstisnasız her hükümet işçi sınıfına kemer sıkma politikalarını dayatmakta; göçmenlere, LGBTİ+’lara ve kadınlara saldırmakta.

Savaş ekonomilerinin yol açtığı kemer sıkma politikaları, İsrail’in soykırımcı politikalarına ve İran savaşına verilen destek, otoriterleşmeyle birlikte bir meşruiyet krizine yol açmakta. Almanya’da Merz’den İngiltere’de Keir Starmer’a, Trump’tan Cumhurbaşkanı Erdoğan’a tüm iktidarlar kamu desteğini yitirmekte. Yaşam maliyeti ve temsil sistemindeki kriz, faşist partilerin ve aşırı sağcı odakların yükselişine yol açıyor. Madalyonun diğer tarafında ise milyonlarca emekçinin kapitalizme karşı duyduğu öfke, ayaklanmalar ve devrimler var. Bolivya, Filipinler ve Arnavutluk’ta ayaklanmalar gerçekleşti. Dahası Amerika ve Avrupa’da işçi sınıfı, savaş ve silahlanma bütçelerine karşı harekete geçmeye başladı. Portekiz, Fransa, İtalya, Belçika, İngiltere ve Kuzey Kıbrıs’ta çeşitli sektörlerde grevler ve genel grevler gerçekleşti. Türkiye’de depo işçileri, maden işçileri, özel sektör öğretmenleri, tekstil işçileri ve enerji işçileri gibi pek çok sektörden işçi; savunma bütçesinin yarattığı yoksulluğa ve haklarının gasp edilmesine karşı mücadele etmeye başladılar.

Lenin Birinci Dünya Savaşı’nda, savaşı kapitalistler ile işçi sınıfı arasında bir iç savaşa çevirme çağrısı yapmıştı:

“…Sloganımız burjuvaziyi yenilgiye uğratmak, onu mülksüzleştirmek ve silahsızlandırmak üzere işçi sınıfını silahlandırmak olmalıdır.” [11]

Lenin’in sözlerinden de anlaşılacağı üzere sandık siyaseti ve emperyalizmin içinde bulunduğu krizin yol açtığı siyasal koşullar, işçi sınıfının sorunlarını çözemez. Savaşı durdurmak ve demokrasiyi kazanmak; ancak kapitalist mülkiyet ilişkilerinin ortadan kalktığı, baskıcı devlet aygıtının parçalandığı koşullarda gerçekleşebilir. Savaş ve diktatörlük ne sandıkla ne de uluslararası kuruluşların kararlarıyla durdurulabilir. Bu durum yalnızca milyonlarca işçinin dünya çapındaki seferberliği sayesinde değiştirilebilir.

Çağla Oflas

(Enternasyonal Dayanışma dergisinin 5. sayısında yayımlanmıştır.)

Dipnotlar ve Kaynaklar