Planlı bir toplum, demokrasinin büyük ölçüde genişlemesine bağlı olacaktır. Yapılacak tartışmalar sayesinde hangi becerilerin öğretilmesi gerektiği, hangi giysilere ve ekipmanlara ihtiyaç duyulduğu ve hangi araştırmalara öncelik verilmesi gerektiği belirlenebilir.
Serbest piyasa çevreyi tahrip etti. Milyonlarca insana yaşamın temel ihtiyaçlarını mahrum bırakırken, zenginlerin çıkarlarına hizmet etti.
Ancak alternatif olan planlı ekonomi, oldukça tartışmalı bir konudur.
Kapitalizmin savunucuları, arz ve talebi yalnızca piyasanın düzenleyebileceğini iddia ederler. Milyonlarca bireyin tüketici tercihleri, insanların istek ve arzuları hakkındaki bilgileri patronlara aktarır; patronlar da bu bilgilere dayanarak nereye yatırım yapacaklarına karar verirler, derler.
Ancak “serbest piyasa” tehlikeli bir efsanedir. Şirketler, daha fazla pazar payı elde etmek için rekabet ederler. Başarılı olanlar, seçim imkânını ortadan kaldıran tekeller oluştururlar.
Üstelik kapitalist şirketler sadece talebe yanıt vermezler. Geniş tedarik zincirlerini koordine etmek, tüketici alışkanlıklarını kaydetmek ve potansiyel pazarları belirlemek için karmaşık planlamalara güvenirler.
Bu planlama genellikle ulus devlet düzeyine kadar uzanır. Devletler, pazarları ve hammaddeleri “kendi” şirketlerine açık tutmak için savaş ve saldırganlık yöntemlerine başvururlar.
Andy Burnham’ın liderliğindeki İşçi Partisi, çelik ve su gibi kilit sektörler üzerinde daha fazla kontrol sağlamaktan söz ediyor. Bazı patronlar bunu gerekli görüyor; zira bu şirketler iflasın eşiğinde ve borç yükünün devlete kalmasını tercih ediyorlar.
Ancak kapitalizmde planlama, insanların isteklerine veya ihtiyaçlarına değil, kârlarını maksimize etmeye çalışan tek tek şirketlere dayanır.
Üstelik kapitalistler, ürünlerini satmaya çalışana kadar bunların alıcı bulup bulmayacağını bilemezler.
Frederick Engels, “bireysel atölyedeki üretim düzeni ile toplum genelindeki üretim anarşisi arasındaki çelişkiyi” gözlemlemişti. Bu anarşi ancak planlama yoluyla aşılabilir.
Bazıları, Sovyetler Birliği’ndeki deneyim nedeniyle ekonomiyi planlama fikrinin itibarını yitirdiğini düşünür.
Oysa Sovyetler Birliği, Batı ile rekabetin yönlendirdiği diktatörlük rejimiydi, işçi demokrasisi değildi. Gerçek sosyalist planlama, patronları kovup işyerlerini kolektif kontrole almaktır.
İşlerini yöneticilerinden çok daha iyi bilen işçiler, işlerin başına geçecektir.
Toplu olarak, silah üretiminden ve tüketim mallarının sonsuz çoğaltılmasından gelen yatırımları derhal başka yönlere çevirip, bunları bakım hizmetlerine yönlendirebiliriz.
Marksist iktisatçılar Guglielmo Carchedi ve Michael Roberts şöyle açıklıyor: “Teknolojinin ve işgücü örgütlenmesinin rasyonelleştirilmesi yoluyla, demokratik bir plan haftalık çalışma süresini azaltabilir ve herkesin toplum planına katılma imkânı yaratabilir.”
Bu toplumsal plan, demokrasinin büyük ölçüde genişletilmesine bağlı olacaktır. Tartışmalar yoluyla okullarda ve üniversitelerde hangi becerilerin öğretilmesi gerektiği, hangi giysilere ve ekipmanlara ihtiyaç duyulduğu, hangi araştırmalara öncelik verileceği belirlenebilir.
Herkes kitlesel toplantılarda ve konferanslarda söz sahibi olacaktır. Gezegeni iyileştirirken ihtiyaçların nasıl karşılanacağı konusunda tartışmalar olabilir. Ancak kararlar alındığında, bunları uygulamaktan sorumlu olanlar doğrudan hesap verebilir olacaktır.
Yeni teknolojiler, küresel iletişim kurmayı ve bilgiyi anında paylaşmayı hiç olmadığı kadar kolaylaştırıyor. Amazon, aşıları, ilaçları, hijyen ve doğum kontrol ürünlerini hızla nakletmek için kullanılabilecek küresel ağlara şimdiden sahip.
Bazı Marksistler, sosyalizm altında bile piyasayı tamamen terk edemeyeceğimizi savunurlar. Vivek Chibber, piyasa rekabeti olmadan planlı ekonomilerin kaçınılmaz olarak “yenilikçilik, verimlilik ve dinamizm”den yoksun kalacağını savunur.
O, rekabetin yenilikçiliği teşvik etmenin tek yolu olduğunu varsayar. Oysa biz, kendi tatminimiz ve başkalarını desteklemek için her türlü yaratıcı emekle uğraşırız.
Sağlık çalışanları, Bupa’nın kâr marjları için çalışmıyor. Kâr için sınırsız rekabet “dinamizm” yaratabilir, ancak bu dinamizm bizi yıkımın eşiğine sürüklüyor.
Sosyalist bir toplumda işçiler, toplumsal refaha katkıda bulunan işler yoluyla yaratıcılıklarını özgürce ifade edebilecek ve daha fazla boş zamana sahip olacaklardır. Yaşamın her yönü metalaştırıldığında gelişemeyiz. Demokratik planlama, sosyalist alternatifi inşa etmek için hayati önem taşır.
(Socialist Worker’dan DeepL yardımıyla çevrilmiştir.)
Yazar
