Altyapı ve üstyapı kavramları, toplumların nasıl değiştiğini anlamamıza yardımcı olabilir.
Karl Marx’ın 1883’teki ölümünün ardından, izleyicilerinden bazıları sosyalizmin kaçınılmaz olduğunu savunmaya başladı.
İşçi sınıfı büyüdükçe kapitalizmin çökeceğini ve sosyalizmin onun küllerinden zaferle doğacağını ısrarla öne sürdüler.
Alman sosyalist Karl Kautsky şöyle yazıyordu: “Ekonomik gelişme, kaçınılmaz olarak hükümetin işçi sınıfının çıkarları doğrultusunda ele geçirilmesine yol açacaktır.”
Devrimciler örgütlerini adım adım büyütüp o büyük günü bekleyebilirlerdi.
Bu, gerçek Marksist geleneğin kaba bir çarpıtılmasıdır. Marx, altyapı ile –ihtiyaç duyduklarımızı nasıl ürettiğimiz– bunun üzerinde yükselen üstyapı arasında bir ayrım yaptı. Üstyapı; devlet, siyaset, medya ve aile gibi kurumları kapsıyordu.
Marksist Chris Harman bunu şöyle açıklıyordu: “Toplumun tarihi, üretimin gerçekleşme biçimlerindeki değişimlerin tarihidir; bu değişimlerin her biri, üretim sürecinin hemen çevresindeki insanlar arasındaki ilişkilerde meydana gelen değişimlerle bağlantılıdır.
“Ve bu değişimler de sırası geldiğinde diğer tüm toplumsal ilişkiler üzerinde bir baskı yaratır.”
Üretimdeki değişimler toplumu biçimlendirir. Marx, ekonomik “altyapıyı” iki şeyin bileşimi olarak kavradı: üretici güçler ve üretim ilişkileri.
Üretici güçler, üretimde kullandığımız şeylerdir; hammaddeler, makineler ve teknoloji bunlara dahildir.
Üretim ilişkileri ise emeğin örgütlenme biçimidir. Bu biçim, toplum ortaçağ serfliğinden köleliğe, oradan da ücretli emeğe doğru geliştikçe değişir.
Üretici güçler dinamiktir. Mevcut üretim ilişkileriyle çatışmaya girene kadar gelişirler.
Patronlar fabrika sistemini daha üstün toplumsal ilişkiler yaratacağına inandıkları için getirmediler. Bunu verimliliği artırmak için yaptılar.
Ama fabrika sistemi yaşama biçimimize dair her şeyi dönüştürdü. İşçileri, onu yaratan sisteme meydan okuyacak biçimlerde eğitti ve örgütledi.
Dolayısıyla üretici güçlerdeki gelişmeler üretim ilişkilerini etkiler. Toplumun altyapısındaki gelişmeler de üstyapıyla çatışmaya girer.
R. J. Robinson, Base and Superstructure—Understanding Marxism’s Second Biggest Idea (Altyapı ve Üstyapı: Marksizmin İkinci Büyük Fikrini Anlamak) adlı kitabında, toplumu bir bütün olarak açıklayabilmek için Marksizmin, ekonomik altyapının kendisinden doğan üstyapıları nasıl ürettiğini ve onlara nasıl karşılık verdiğini gösterebilmesi gerektiğini yazar.
Her sınıflı toplumda ekonomik olmayan “üstyapı”, egemen sınıf ayrıcalığının kaynağını, yani üretimin örgütlenme biçimini, altyapıyı korur.
Bu kavrayış, varlıklarını ve işlevlerini ekonomik ilişkilerden alan devletin ve hukukun tarafsız olmadığını açığa çıkarır.
Bu kurumlar ekonomik bir rol oynayabilir, ama her zaman oynamazlar.
Toplum kurumlarını elbise değiştirir gibi değiştirmez. Değişim kimi zaman öylesine yavaş olabilir ki imkânsız görünür.
“Üstyapı”, mevcut servet ve iktidar tekellerine meydan okuyan yeni üretim biçimlerinin önünü kesmeye çalışır.
Dinsel kurumları radikalizmi ahlaksızlık olarak damgalar. Yasalar yeni yolları yasadışı ilan eder. Devlet ise onları bastırmak için şiddete başvurur.
Marx’ın altyapı ile üstyapı arasında yaptığı ayrım, yalnızca ekonomik altyapının önemli olduğu anlamına gelmez. Devlet ve aile gibi üstyapı kurumları da hayatlarımızı biçimlendirir ve ekonomik bir rol oynar.
Ama altyapıdaki tedrici değişimler, radikal fikirlerin ortaya çıkması için olanak yaratır.
Radikal fikirler ortaya çıktığında da insanlar onlar için mücadele etmeye başlar. Mevcut egemen sınıfın iktidarını koruyup korumayacağını ya da yükselen bir sınıfın onu devirip devirmeyeceğini bu mücadeleler belirler.
Yeninin önünü açması hiç de kaçınılmaz değildir. Tarih, Marx’ın deyişiyle “çatışan sınıfların birlikte yıkımı”na sürüklenmiş toplumların örnekleriyle doludur.
Altyapı ile üstyapı arasındaki ilişkinin tam olarak ne olduğu Marksistler arasında tartışmalıdır.
Ama bu ilişki, materyalist bir çözümlemenin değişimi gerçekleştirmek için insan etkinliğine nasıl dayandığını açıklar. Ne yaptığımız ve nasıl örgütlendiğimiz gerçekten önemlidir.
Judy Cox
(Socialist Worker’dan Claude aracılığıyla çevrilmiştir.)
Yazar
