Kapitalist işyerinde ilgi alanlarımız, yeteneklerimiz ve becerilerimiz bodur kalıyor, çarpıtılıyor ve bastırılıyor. Ama emek harcama yeteneğimiz de bizi insan yapan şeylerin bir parçası.
Kaytarıcı mısın, yoksa didinen mi?
“Asalak beleşçi”, politikacıların ve medyanın hayal dünyasında günah keçisi rolü için göçmenle yarışıyor.
Her renkten hükümet bizi işe sürmeye takıntılı. Çalışmayı, bize hem pratik hem de psikolojik olarak fayda sağlayacak ahlaki bir duruş olarak sunuyorlar.
Oysa çalışma deneyimimiz çoğu zaman son derece çelişkilidir. Sıradan bir iş günü hem tatmin edici hem sinir bozucu, hem sıkıcı hem de stresli olabilir.
İşsiz kalmak ise daha da kötü olabilir. Yalnızlık ve değersizlik duygusu, yoksullukla birlikte insanları mahveder.
İş hayatını çoğu zaman katlanılır kılan şey iş arkadaşlarımızdır. Bir de patrona bir oyun oynama fırsatı.
Sistemin savunucuları uzun zamandır sıkı çalışmanın ve işyerinde dayatılan disiplinin erdemlerini vaaz ediyor.
Kathi Weeks, The Problem With Work (Çalışmanın Sorunu) adlı kitabında, “işyerine adım attığımız anda kaçınılmaz olarak kendimizi yönetenlerle yönetilenler arasındaki doğrudan ve kişisel ilişkilerin içinde bulduğumuzu” anlatır.
Bu ilişkiler direniş doğurur. İngiltere’de ve başka yerlerde 1970’lerin başı sınai militanlığın yükseldiği bir dönemdi.
Ancak bu açık işyeri isyanları sonunda yenilgiye uğradı. Yazar Mark Fisher’a göre kolektif denetim yerine bize “yöneticilik ve alışveriş” kaldı.
Bugün işe gelmek yetmiyor; işi sevmemiz de gerekiyor. Sarah Jaffe, Work Won’t Love You Back (İş Seni Geri Sevmeyecek) adlı kitabında, feodal dönemden 1970’ler ve 80’lere kadar “herkesin işin berbat olduğunu bildiğini” söyler.
Ama Jaffe’ye göre, “Neoliberalizm, insanları işyerine itmek için aslında gerekli olan zorlamayı örtbas etmek üzere sevgi emeği ideolojisine dayanır.”
Giderek artan sayıda hizmet sektörü işi, geçmişin montaj hattı işçilerinden beklenmeyen bir “mutlu olma zorunluluğu” içeriyor. Uzun çalışma saatleri, hafta sonu gelen e-postalar ve patronların giderek artan talepleri olağanlaştı.
İşte yaşadığımız çelişkiler, neoliberal çalışma kültüründen daha derin bir şeye, insan doğamıza dayanır.
Karl Marx, ihtiyaçlarımızı karşılamak için doğa üzerinde emek harcamanın insanlığın “doğa tarafından dayatılmış ebedi koşulu” olduğunu yazmıştı.
Başkalarıyla birlikte çalışırken ihtiyacımız olanı üretmenin yeni yollarını planlarız. Marx’a göre işçiler, dış dünyaya etki edip onu değiştirerek kendi doğalarını da değiştirirler.
Çalışmak bir zorunluluktur, ama aynı zamanda emekçilerin hem dünyalarını hem de kendilerini yeniden biçimlendirdiği dinamik bir süreçtir.
Fakat kapitalizm altında hayatta kalmak için çalışma gücümüzü satmak zorundayız. Nasıl çalışacağımıza, ne üreteceğimize ya da başkalarıyla nasıl ilişki kuracağımıza karar vermede hiçbir söz hakkımız yok. Bu da bizi insan doğamıza yabancılaştırır.
Bütün enerjimizi patronlara kâr sağlamaya harcamaya zorlanırız. İşlerimiz bir dizi sıradan, tekrara dayalı göreve bölünür.
İlgi alanlarımız, yeteneklerimiz ve becerilerimiz bodur kalır, çarpıtılır ve bastırılır.
Hemşirelik ve öğretmenlik gibi bakım işleri sürekli gözetime, hedef koymaya ve katı düzenlemelere tabidir.
Weeks’in açıkladığı gibi, “Bireysel başarı hayalleri ve ortak iyiliğe katkıda bulunma arzuları ücretli emeğe sıkı sıkıya bağlanır; orada da oldukça farklı amaçlar için ele geçirilebilirler”, yani özel olarak el konulan artı-değer üretmek için.
Ama bu kaçınılmaz değil. Weeks’in yazdığı gibi, “Her bireyin yalnızca biraz çalışması değil, çoğu zaman ömür boyu çalışması; her bireyin yalnızca çalışması değil, bir işçiye dönüşmesi, toplumsal zenginliğin üretimi için gerekli değildir.”
Çalışmak bizi tükenmiş ve hasta hissettirebilir. Ama aynı zamanda bize başka hiçbir direniş biçimiyle hayata geçirilemeyecek kolektif bir güç verir.
Grev yapan işçiler güçlerini keşfeder. Üretim üzerinde demokratik denetim kuran işçiler çabalarını insan ihtiyaçlarını karşılamaya yöneltebilir.
Marx, emeğin “yalnızca bir yaşam aracı değil, yaşamın birincil ihtiyacı” haline geleceği sosyalist bir toplum tasavvur etmişti.
Yani işin “berbat” olduğunu kabul etmekte bir sakınca yok. Ama yaratıcı kapasitelerimiz, yeni bir toplum inşa etme olanağını da sunuyor.
Judy Cox
(Socialist Worker’dan Claude yardımıyla çevrilmiştir.)
Yazar
